سینمای مستند آلمان

درسکوت سرشار،فیلیپ گرونینگ،آلمان،2005

سینمای مستند آلمان
کولتورفیلم

سینِت ونساندو
محسن قادری

این نوشتار،که به بررسی سینمای مستند آلمان ازآغاز تا دوره مدرن می پردازد،ازکتابی برگرفته شده که در سال 1995 به چاپ رسیده است.نویسنده،سینمای مستند آلمان را تا سال های پس از«یکی شدن دو آلمان»بررسی می کند وپژوهش اجمالی اودرهمین جا پایان می گیرد.

همانند دیگر کشورهای اروپایی وامریکا،نخستین سال های صنعت سینمای آلمان درغلبه مستندها یا فیلم های رخدادنمون (=Actualités) بود.گذار به سینمای داستانی روایی نزدیک به سال 1910 هواداران صنعت جوان فیلم سازی آلمان را برآن داشت تا «جنبش اصلاح کینو»(1)را سامان دهند که تاحدی درتجربه یک گونه مستند مخالف ومشخصن آلمانی با نام «کولتورفیلم»(2) یا«فیلم فرهنگی» نقش داشت.این گونه فیلم،که دربرگیرنده آثاری برای کاربردهای آموزشی وتربیتی بود،همچون فیلم های خبری (3) بیش تر همراهی کننده پخش فیلم های داستانی بود.جنگ تقریبا شاهد به کارگیری همه جانبه فیلم مستند برای اهداف نظامی،صنعتی وتبلیغات ملی بود.در دوره جمهوری وایمارمستندها به گونه پرشمار در «اوفا» (4) ودیگر شرکت های بزرگ تولید می شدند.کولتورفیلم ها که اغلب طول زیاد داشتند ویک برنامه کامل را پر می کردند،درسال های دهه بیست دامنه گسترده ای یافتند:ازبیانیه«طبیعت گرایانه» راه هایی به سوی قدرت وزیبایی (5)(محصول 1925،به کارگردانی ویلهلم پراگر ونیکولاس کافمن) گرفته تا فیلم هایی با موضوع های علمی وفن آورانه با بودجه حرفه ای وآثار دیگری چون فیلم تالیفی بسیار ملی گرای دوبخشی «جنگ جهانی»(6)(محصول 1927،به کارگردانی لئو لاسکو).

مستندهای سوسیالیستی درپی مخالفت با «کولتورفیلم» محافظه کارانه بودند وبرآموزش سیاسی توده ها تاکید داشتند.اوج ساخت این فیلم ها سال های واپسین دهه بیست وبا فیلم هایی چون «ماه مه خونین» (7) محصول 1929،و«نان روزانه ما/گرسنگی در والدنبرگ» (8) (1929) ازساخته های پی یل یوتسی بود.هرچند این سنت مستند نقش مهمی در تحول «فیلم کارگری»(9) در سال های پایان جمهوری وایمار ایفا کرد،اما درتثبیت فرمی جایگزین یا جذب تماشاگران گسترده ناتوان بود.این اهداف به بهترین شیوه با گونه ای از فیلم مستند با نام فیلم های «برش مقطعی»(«برلین سمفونی شهر بزرگ»+ (1927) و «نغمه جهان» (1929) ازساخته های والتر روتمن و همچنین با فیلم«همه چیز می چرخد،همه چیزمی جنبد»(10) (1929)ساخته هانس ریشتربه انجام رسید که آگاهی بردلالت های هنری وفنی فیلم را با تعهد سیاسی اجتماعی جنبش«عینیت نوین»(11)درهم می آمیختند.فیلم های روتمن،همراه با «کولتورفیلم»های بلند شرکت «اوفا»به سنتی انجامید که لنی ریفنشتال اتکای خود را برآن نهاد تا به فیلم های خبری وکاربردهای تجربی وسیاسی سینمای آوانگارد،سازگاری بی مانندی ببخشد.«پیروزی ایمان»(12) (1933)،«پیروزی اراده» (13)،(1935) و المپیا(14) (1938)،سه فیلم شناخته شده ریفنشتال،ازدید به کارگیری عوامل فنی وهمچنین سبک فیلم سازی،نشانگر استمرار مستند آوانگارد سال های واپسین دهه بیست درفیلم های تالیفی تبلیغاتی آلمان نازی هستند.

هرچند عوامل فنی فیلم سازی که پیش ازسال 1945 فعال هستند درنخستین دهه پس ازجنگ جهانی دوم نیز برتولید «کولتورفیلم» غلبه دارند،مستندهای ساخته شده درسال های 1950 دراندک زمان با به بهره گیری از دستاوردهای فنی نوین چون دوربین های 16 م م سبک قابل حمل و صدای همگاه،ازسنت کولتورفیلم پیوند می گسلند.مدیران تلویزیونی چون کلاوس ویلدنهان و پتر نستلر ازفرصت های مالی این رسانه به منظورزمینه سازی برای نسل نوین مستند سازان بهره بردند تا مرزهای زیباشناختی وایدئولوژیک آن را گسترش دهند.ویلدنهان یک رویکرد «سینما وریته»ای با نگاه درازمدت را درپیش گرفت(«دور ازمیهن»(15)،محصول 1968؛«شب کریسمس در سان پائولی» (16) محصول 1968؛ «امدن به امریکا می رود»(17) محصول 1976).این الگو،هم به دلیل تدریس ویلدنهان درمدرسه فیلم برلین وهم به دلیل همسویی دیگر مستندسازان دارای تعهد سیاسی(رولف شوبل،تئو گالر،ابرهارد فخنر،یوتا بروکنر،هالکه ساندر) با این شیوه کار،دراندک زمان جا افتاد.یک شیوه «مشاهده مشارکتی» همسان با این شیوه که مدت درازی ادامه یافت،در آلمان شرقی به تحقق رسید تا به مقابله با فریب ایدئولوژیک تلویزیون دولتی برخیزد(کارگردانان:یورگن بوتچر، فولکر کوئپ، وینفراید یونگ).یک رویکرد مستند متمایز نیزبه شکل گیری سبک وجهت گیری ایدئولوژیک بسیاری از تلاش ها در«سینمای نوین آلمان» یاری رساند.فیلم مقاله ها،فیلم های مونتاژی و مستندهای مشاهده گرانه،نقد وسنجش سینمای داستانی تجاری را افزایش دادند وبررسی واقعیت اجتماعی،چشم انداز وتعامل انسانی را در بستری گسترش دادند که «حساسیت نوین»نام گرفت.ازسوی دیگر،مستند همچون گونه ای مستقل با فیلم های کلاوس ویبورنی،ولادو کریستل، هلموت هربست وورنر نکس و همچنین با فیلم های دارای رویکرد بسیار بازسیاسی چون «تصاویر آلمان»(18) (1983) و«بزرگراه رایش»(1985) ازساخته های هارتموت بیتومسکی که بازسازی دیداری شنیداری دیروز وامروز آلمان هستند،وهمچنین با فیلم های انتقادی هارون فاروقی چون«تصاویر جهان ونگارش جنگ»(19)(1988) و «ویدیونگاری های یک انقلاب» (20) (1993) درباره توانایی شمول ویکی سازی تلویزیون (که با سرمایه تلویزیون نیز ساخته شده اند) به اعتماد به نفس رسید.مستند آلمان که به تازگی تنوع پذیرفته،بدون راهبرد مشخصی از دل واقعیت های اتحاد دو آلمان سربرمی آورد.هرچند که«چشم انداز»بسیار متنوع و رقابتی رسانه های همگانی برمستند آلمان فشار می آورد اما ازآن سو به فیلم سازانی زمینه کار می بخشد که پژوهش بر روی تاریخ کشور خود را ادامه می دهند وبه بهترین شیوه،یاد وخاطره سازوکارهای سینمای صنعتی ای را می زدایند که خود هرگز بخشی ازپیکره آن نبوده اند.

برگرفته از دانشنامه سینمای اروپا
ویراست:سینِت ونساندو

Kino Reform Movement .1

Kulturefilme .2

Newsreel .3

UFA .4

Wege zu Kraft und Schonheit .5

Der Weltkrieg .6

Blutmai .7

Unser täglich Brot/Hunger in Waldenburg .8

Arbeiterfilme .9

Alles dreht,alles bewegt sich .10

Neue Sachlichkeit .11

Sieg des Glauben .12

Triumph des Willens/Triumph of the Will .13

Olympia .14

In der Fremde .15

Heiligabend auf St.Pauli .16

Emden geht nach USA .17

Deutschlandbilder .18

Bilder der Welt und Inschrift des Krieges .19

Videogramm einer Revolution .20

شناسه کتاب

Encyclopedia of European Cinema

edited by Cinette Vincendeau
First Published in 1995
By Cassell and the British Film Institute

نوشتاری درباره سینمای مستند امروز آلمان(انگلیسی)