سنت مستند بریتانیا

فیلم برداری«پست شبانه»،1936،
هری وات و بازیل رایت

سنت مستند بریتانیا
محسن قادری

« تاریخ سینمای مستند تاریخ دنیای عینی نیست که از دریچه هنرهفتم نگریسته شده باشد بلکه تاریخ قالب بخشیدن های گوناگون به واقعیت و سطوح گوناگون به صحنه بردن آن درتاریخ سینماست(...).»
یان لاردو، یادداشت های دکتر مویبریج،-یادداشت شماره 1-[همایش فیلم مستند لوساس»]،1990.

مکتب مستند انگلیسی جان گریرسون و دستاوردهای آن
الف- سیاست حفاظتی

سینمای انگلستان در1925 از دید تولید و حضور فیلم هایش بر پرده سینماهای بریتانیا، به سقوط آزاد درافتاده است. دراین دوره،این سینما تنها بیست فیلم درسال تولید می کند که درنوامبر سال 1924 این تولید نیزبه کلی متوقف می شود. در همین دوره، 95 درصد از پرده های سینما به انحصار فیلم های هولیوود در می آید. این حرفه در 1927 ازدولت می خواهد که به رویارویی با این وضعیت وخیم برخیزد.بدینسان سیاست سهمیه بندی به میان می آید تا پخش فیلم های خارجی را محدود سازد. دولت ارائه دست کم 30 درصد ازفیلم های بریتانیایی درچرخه پخش و بهره برداری را خواستار می شود. این سیاست محافظتی تاثیرات بی درنگ درپی دارد(در 1926، 26 فیلم، در 1932، 153 فیلم، و در 1937، 225 فیلم در انگلستان تولید می شوند) اما حرفه سینما درمی یابد که این نیز بسنده نیست. در 1938، محدودیت های نوین به کار بسته می شوند.

ب-« گشودن پرده بر روی دنیای عینی»: گریرسون و مکتب مستند انگلیس

جریان مستند سینمای بریتانیا با چهره برجسته خود جان گریرسون، بنیان گذار مکتب مستند انگلیس که سینما را با روش های نوین فیلم برداری خویش در سال های 1930 متحول می سازد، عامل محرک پیشرفت در کل این صنعت فیلم می شود.درآن روزها دغدغه حقیقت ناشناخته، نقطه عزیمت جریانی برجسته می شود و به سینمای مستند امکان می دهد تا به گونه سینمایی مجزایی بدل شود که درآن فیلم برداری، مونتاژ وموسیقی بعد دراماتیک انکار ناپذیری را به همراه می آورند. برای گریرسون، مستند تنها درصورتی می تواند به جایگاه هنر رسد که به « حقیقت» وفادار ماند. او مستند را « تفسیر خلاقه واقعیت» 1 برمی شمرد.مستند باید درمضامینی که از زندگی به عاریه می گیرد« مجال و فرصت انجام کاری خلاقه» یابد؛ نکته بنیادی این است که حقیقت برای فیلم سازنباید بهانه غلیان احساسات که باید دستمایه پژوهشی موشکاف باشد.او درمقاله ای با همین عنوان امیدوار به« گشودن پرده بر روی دنیای عینی» است.

درانگلستان، تعهد اجتماعی سینماگران پدید می آید و ازنهادهای دولتی (از 1927 تا 1939) یارانه می گیرد. درواقع، ویژگی مکتب مستند انگلیس این است که دولت حامی و پدید آورنده آن است.(واین در دموکراسی غربی تجربه ای کمیاب است). دراین هنگام بخش مستند اولویت می یابد.این بخش را گریرسون می گرداند که به نوبه خود نقش اصلاحی و دموکراتیک برعهده دارد: گریرسون می کوشد کارآمدی ها و ناکارآمدی های جامعه را به گونه ای کلی روشن دارد تا امکان درک بهتری برای شهروندان فراهم آید.با توجه به پیشرفت اجتماعی، این فیلم ها سویه ای اجتماعی دارند و به گونه ای الزامی به کیفیت والای بصری ومشخصا پردازش صدا می اندیشند(دراین فیلم ها، تصاویر برپایه ریتم نوار صدا تدوین می شوند).درهمین زمان، ایده سینمای خدمات عمومی زاده می شود که وظیفه خود را کوشش برای حفظ کار آمدی دموکراتیکی که درخطر است می داند.همه مستندهای ساخته شده تا پیش از ورود انگلستان به جنگ از دید رویکرد به مردم وشرایط جهانی، موشکاف و باریک بین اند.این مستندها نشانگر کار نفس گیر و نگاه به تلاش های دیگرسینماهای مستند اند.

این مکتب همچنان به احترام گریرسون که سینماگران انگلیسی و اروپایی و نیزچهره های آوانگارد سینما و موسیقی را در یک کارگاه فیلم سازی به گرد هم آورد،مکتب گریرسون خوانده می شود.پشتیبان مالی این مکتب سازمانی دولتی بود که به کارهای امپراطوری استعماری رسیدگی می کرد.دراین هنگام ساختاری تولیدی-« واحد فیلم سازی هیات باراریابی امپراطوری»- پا به میان می گذارد و فیلم سازان گرم کار می شوند.

نخستین فیلمی که ساخته می شود ماهیگیران به کارگردانی خود گریرسون در1929 است که نقطه آغاز کارهای این مکتب است.این مکتب بردو جریان بسیار مهم سینمای مستند چشم می دوزد: جریان فلاهرتی و جریان ورتوف. مکتب انگار که آمیزه ای از این دو جریان باشد و انگار که کارنمایی از این دو سنت به دست دهد منحصرا تنها ابعادی از این دو را نگاه می دارد که به نظرش جالب یا مناسب می آیند.از فلاهرتی ظرفیت استخراج زیبایی و شعر حقیقت و نیز روش شناسی کار را برمی گیرد که ازجمله آن وقت گذاشتن برای ملاحظه (اندکی به شیوه مردم شناسان) و وقت گذاشتن برای نزدیک شدن به افرادی است که به فیلم درخواهند آمد؛در اینجا واقعیت است که فرمان می راند و ساختار و تارو پود فیلم باید از آن الهام گیرد:« مستند(...) باید مکان حقیقی را به فیلم درآورد، سرگذشت حقیقی را» و گریرسون این را در مخالفت با فیلم های فیلم برداری شده دراستودیو می گوید.ازآن سو این مکتب از ورتوف و کوشش روس ها غرقه گشتن سینماگر دربافت اجتماعی،اهمیت مونتاژ همچون کاری که بنیاد نگارش مستند است ونیز کار بر روی صدا را برمی گیرد که همچون عنصر مجزایی دانسته می شد که درمنطق مونتاژ با تصویر برابری می کند. ایده تقابل (کنترپوان) صوتی بر فیلم سازان انگلیسی تاثیر می گذارد و آنها برمواد صوتی به شیوه ای بسیارتجربی به کارمی پردازند.کارهای این مکتب، موجب به کارگرفته شدن زیبایی شناسی سینمای مستند و تجربه گری ها بر روی روش های کار مستند می شود.

پ-تعهد اجتماعی: سینمای خدمات عمومی.

من سینما را تریبون می دانم و آن را مبلغانه به کار می گیرم.

جان گریرسون

جان گریرسون

پس ازدوره 1925 تا 1933 گریرسون بیش تر تهیه کننده است تا فیلم ساز.او نقش خود را پیش از همه به عنوان حلقه بنیادی برای یافتن بهترین روند اقتصادی مشخص می دارد، به ویژه که دراین هنگام ساختاری که این روندها را یارانه می بخشد به دگرگونی درافتاده است. مکتب علاقه خود را این بار برکوشش ها و فعالیت های گوناگون کشور متمرکز می کند و برای نمونه تناقض های گوناگون چون مشکلات مسکن یا شرایط کار را به میان می کشد.اندک اندک، هنرمندان دیگری (عمدتا آوانگارد) به گروه می پیوندند و موضوعات نوینی را بیان می دارند: آنها جایگاه سینما را در پیوند با مخاطب آن و جامعه به پرسش می گیرند.گروه گریرسون همیاری وکوشش های گروهی را درپی دارد و کارگاه، فنون نوین را می آزماید : پیوندها میان صدا، تصویر و مونتاژ همه برکاویده می شوند (برای نمونه، در فیلم« مشکلات مسکن» به جای به کارگیری گفتار معمول پالوده و شسته ورفته، به ساکنان ساختمان مجال حرف زدن داده می شود؛ این فیلم که کاری گروهی است و در سال 1935 ساخته شده پیش درآمد سینما مستقیم است).فیلم نگاری حقیقت هرچه بیش تر اهمیت می یابد و روندهای دراماتیزه کردن بیش تروبیش تر کاربرد می یابند( هری وات و بازیل رایت در « پست شبانه» دراماتیزه کردن را بر گرد یک اتفاق یا رخداد ساده به کار می گیرند).این فیلم برپایه گفتمانی بنیادی که یوریس ایونز و هانری استورک آغازگر آن بودند ساخته شد؛ گفتمانی دراخلاق مستند ساز: آیا مستندساز حق دارد حقیقت را به صحنه آورد؟

نقطه ختم این پژوهش ها درفیلم هایی یافتنی است که به هنگام کشمکش های جهانی ساخته شده اند و هرچه بیش تر به موضوع تهدید جنگ گرایش دارند.گویاترین این فیلم ها بی شک « خاطراتی برای تیموتی» ساخته 1945 همفری جنینگز است که به فیلم نامه و شخصیت هایی توسل می جوید که بازیگران حرفه ای نقش آنها را بازی می کنند.

پس از جنگ و فروپاشی مکتب گریرسون

درپایان سال های چهل، کشور به بحران نوینی می افتد.بخشی از این بحران برآمده ازجنگ جهانی دوم است و دولت دراین میان به مداخله برمی آید تا مالیات سنگینی برفیلم های وارد شده از امریکا ببندد.این قانون به « قانون مالیاتی دالتون»* معروف است که شامل عوارض 75 درصدی بر خرید فیلم بود. دولت از این قانون سود می برد تا بخشی از مالیات فیلم های انگلیسی را حذف کند و سهمیه 45 درصدی را ثابت نگه دارد. اما خیلی زود این شیوه بی نتیجه می ماند وفیلم های امریکایی بازار را با قدرت قبضه می کنند و این سهمیه به 30 درصد کاهش می یابد...باید همچنین خاطرنشان ساخت که درهمین سال ها« اتحادیه سرمایه گذاری فیلم» زاده می شود( این اتحادیه را خانم تاچر در 1984 برمی چیند و امروز این ایده در تولید جای خود را به « کنسرسیوم سرمایه گذاری سینمای بریتانیا» داده است.)

پس از این فیلم ها که به جنگ از دیدی آموزشی می نگرند، مکتب بریتانیا ازآغاز سال های 1950 رو به زوال می نهد. دولت برآن می شود که یارانه این تجربه سینمایی را قطع کند تا به چیزی دیگر رسد.« در1951، مشخصا زیرنفوذ مایکل بالکون تهیه کننده،« بودجه فیلم تحربی» پدید می آید که BFI ( کانون فیلم بریتانیا) پشتیبان مالی آن است. منظور از این بودجه این است که به فیلم سازان جوان امکان دهد که نخستین کوشش فیلم سازی خود را بیرون از صنعت سینما تجربه کنند. (...)از میان نخستین فیلم سازانی که کمک بی اف آی را دریافت داشتند می توان چند نام بسیار شناخته شده را یادآورشد: کن راسل، جک گلد، لیندسی اندرسون، کارل رایتس، رابرت واس، پتر واتکینز، رایدلی اسکات، استفن فیرز، تونی اسکات،...»2

مکتب بریتانیا با وجود ازمیان رفتن اش تاثیر بسیاری بر روحیات مستندسازان به جا نهاد و پیامدهای بی شماری در سراسر جهان داشت. درکانادا( که گریرسون درآنجا برای اداره ملی فیلم کار می کرد)، درایتالیا درگستره سینمای داستانی ( استرومبولی ساخته روسلینی).همچنین یادمان های این مکتب خود را با پیدایش جریان نوینی به نام « سینمای آزاد» هویدا می سازد.

همپیوندی

جان گریرسون
مهم ترین سهم بریتانیا درسینمای جهان
جنبش مستند بریتانیا
نخستین اصول مستند

1. GRIERSON cité par Satyajit RAY in The Documentary tradition (2^nd edition) by Lewis JACOBS. Ed. Norton. 1979

2. « La télévision, un cinéma « introuvable »? » in Histoire du cinéma Britannique de Philippe Pilard. Cinéma 128. Editions Nathan Université. 1996. Page 79 & 81.

* در 6 اوت 1947 وزارت دارایی بریتانیا ازقدرت خود بنابر قانون عوارض وارداتی سال 1932 بهره می گیرد تا یک مالیات 75 درصدی خرید را برهمه واردات فیلم اعمال کند.این قانون( از روی نام وزیر دارایی آن زمان، هیو دالتون) به عوارض دالتون معروف است.این مالیات در 8 اوت به اجرا درآمد و درباره همه فیلم های وارداتی اعمال شد که اکثریت قاطع آنها وارده از امریکا بود.